Reflecties op spirituele vorming
Wat is wijs?
Angela Roothaan & Joke van Saane
ISBN 978 90 259 5794 0
Verschillende auteurs leveren een bijdrage aan deze bundel.
Uitgaande van de in de bundel gehanteerde definitie zal ik van elke bijdrage een enkele kenmerkende zin uit die bijdrage weergeven. Ik vind de bundel zeer boeiend, helder en leerzaam.
Spiritualiteit: de definitie
Wat spiritualiteit voor ons betekent wisselt per levensfase. In onze kindertijd zoeken we iets anders dan tijdens de bloei van ons leven, of wanneer we te maken krijgen met een naderend levenseinde; het maken van belangrijke relationele en maatschappelijke keuzen vergt een spiritualiteit die er wellicht anders uitziet dan de spiritualiteit die ons leven zin geeft op hoge leeftijd.
De huidige visie op spiritualiteit is nauw verbonden met de huidige visie op identiteit en identiteitsontwikkeling. In verschillende wetenschappelijke disciplines is de aandacht voor `het wezen' of de essentie van de mens en zijn (spirituele) identiteit vervangen door de belangstelling voor persoonlijke identiteit als een sociaal-cultureel verschijnsel in voortdurende ontwikkeling. Wat dit laatste betreft verwijzen we naar het werk van bijvoorbeeld de filosoof Charles Taylor. Deze stelt dat cultuur onze zinhorizon vormt: onze sociaal-culturele context reikt ons waarden, betekenissystemen en verbanden aan, en vormt zo een `voedingsbodem' om zin te geven aan ons leven, ervaringen te verwerken, tot keuzen te komen en te bepalen wat we daadwerkelijk van belang achten in ons bestaan. We zijn op die manier voortdurend in wording, in interactie met onze medemens en onze omgeving, waarbij we steeds nieuwe ervaringen integreren met bestaande kennis en inzichten. In deze processen worden we bovendien beïnvloed door de overheersende emoties van het moment.
Kortom, de totstandkoming van onze identiteit is een complex cognitief en affectief proces, waarin geheugenprocessen, emoties, lichamelijke, sociale en culturele factoren in steeds wisselend samenspel bepalend zijn, en waarover we maar gedeeltelijk zelf de regie hebben. De vorming van persoonlijke identiteit is met andere woorden altijd contingent en gesitueerd. En omdat vaste, eenduidige maatstaven ontbreken, kan men ook niet zonder meer spreken van vooruitgang, stilstand of achteruitgang in dit vormingsproces.
Spiritualiteit heeft een plaats binnen de hiervoor beschreven vorming van identiteit als een zich voortdurend ontwikkelende levensoriëntatie, die voortkomt uit de verwerking en interpretatie van (levens) ervaringen die vormend zijn voor iemands morele en zinperspectief
Men geeft vorm aan deze oriëntatie in zowel het denken, de ervaring als in het handelen.
Spiritualiteit ontstaat niet vanzelf, maar vereist reflectie, bewustwording en doorleefde ervaring.
H1 Spiritualiteit in de psychologie
Joke van Saane
Spiritueel is iets wat je graag wilt zijn, het is persoonlijk, en vertrouwen speelt een rol.
Spiritualiteit: Latijnse woord spriritus = adem [Heilige Geest, Spritus Sanctus]
Spiritualiteit als onderzoeksdomein in de psychologie in vier dimensies:
Inkleuring afhankelijk van: persoonlijkheid, omgeving, sociaal-culturele context.
H2 Spirituele leerprocessen in een agogische context
Alma Lanser
Agogie(k), opvoedings- en vormingswerk
Pedagogie(k), opvoeding, leren
Leertheorieën:
1 Leren door doen
2 Cognitieve leertheorie, het hoofd, denken
3 Leren in handelen en reflectie
Sociaal constructivisme, Doen + Denken
Lerende mensen maken zich nieuw concepten niet eigen door overdracht, maar in betrokkenheid, door actieve constructie van betekenissen. Het vinden en maken van betekenissen.
De dialoog (polyloog) is hiervoor de gespreksvorm, daarom dienen de gespreksvorm debat en discussie vermeden te worden. Als mensen een gespreksstijl van samen zoeken volgen, is het verschil niet langer een bedreiging, maar kan de niet-vermoede visie van een ander nieuwe gezichtspunten aandragen.
H3 Horizontale transcendentie in de beroepspraktijk
Tonja van den Ende en Annemie Halsema
Horizontale transcendentie betreft de ethische waarden die mensen hanteren, die ingebed zijn in een met anderen gedeelde horizon van waarden, waarbinnen persoonlijke ontwikkeling pas kan plaatsvinden.
We kunnen de horizon van waarden omschrijven als een plurale waardehorizon van uiteenlopende levensbeschouwelijke en culturele tradities die inspiratiebronnen vormen voor het gestalte geven aan het goede samenleven.
De specifieke ethische verhouding bestaat uit het erkennen van het anders-zijn van de ander, het niet-opleggen van de eigen normen aan de ander. Dat impliceert een houding waarin men het eigen ik niet op de voorgrond plaatst, maar juist openstaat voor de ander. Zelfbegrenzing en respect voor de ander betekenen niet dat die ander het zelf maar moet uitzoeken, en daarmee onverschilligheid, maar juist grote betrokkenheid bij de ander.
H4 De vijf heiligen van Elektrotechniek
Hans van Drongelen en Ton Meijknecht
In de uiterst complexe en snel veranderende technologische omgeving hebben mensen behoefte aan levensoriëntatie en persoonlijkheidsgroei. De cruciale vraag: Kunnen jullie vertellen waarom jullie naar Delft zijn gekomen, waarom je hebt gekozen voor een loopbaan in de techniek? Er komt een gesprek op gang.
Met aandacht voor de mensen een omgeving creëren waarin mensen de gelegenheid krijgen hun intuïties te verkennen en te verwoorden.
Een spiritueel mens leeft volledig in zijn eigen tijd, met grote aandacht voor wat er gebeurt, en met verlangen een eigen bijdrage te leveren. Denken en doen, bezinning en actie- een grondbeginsel van spiritualiteit- komen dan volledig tot uiting. Een belangrijke voorwaarde daarvoor is te komen tot verwondering.
H5 Stervensbegeleiding voor agnosten
Eric Ettema
Agnost is iemand die meent dat we geen kennis kunnen verkrijgen van het goddelijke.
Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende aandoening, door het voorkomen en verlichten van lijden door middel van vroegtijdige signalering, zorgvuldige beoordeling en behandeling van pijn en andere problemen van lichamelijke, psychosociale en spirituele aard (UN-WHO, 2004).
Het is de taak van de geestelijke zorgverlener actief te luisteren, de ander te accepteren, en zich op de hoogte te stellen van de persoonlijke spiritualiteit van de patiënt. De patiënt wordt begeleid bij het vinden van de bij hem of haar passende houding ten opzichte van het naderende levenseinde. Een goede afronding en het organiseren van het eigen levenseinde kunnen de patiënt dan ook veel rust geven, omdat het hem waardigheid verschaft. Begeleiden door op een liefdevolle manier de onmacht te zien, te respecteren, maar tevens bij te dragen aan een menswaardig sterven door een gedegen spirituele zorg tegenover deze onmacht te zetten.
H6 Het innerlijke kompas: worden wie je bent!
Heidi Muijen
De levenskunst legt het juiste accent op de vraag die het leven aan ons stelt. De metafoor van het innerlijk kompas biedt een kader om mensen te laten onderzoeken welke koers ze in werk en leven willen kiezen. Het innerlijk kompas verwijst naar een oriëntatiepunt om richting te geven aan waardevol handelen. Vanuit inspiratiebronnen die zin in en aan het leven geven; vanuit levensvreugde en ervaren zinvolheid het leven daadwerkelijk vormgeven.
Levenskunst is vooral een vermogen om de onzekerheid vol te houden, om in openheid zonder afgesloten antwoorden het waagstuk van het leven ten volle aan te gaan. Te leren de ruimte van het niet-weten en niet-zijn te ervaren die al onze kennis en zijn in de wereld omhult.
H7 Spiritualiteit in detentie- illusie of krachtbron
Connie Karsten
De gedetineerde is opgesloten in het heden, geketend aan het verleden en getekend voor de toekomst. Gezien en geaccepteerd worden zoals je bent, met je verleden maar ook met je potentieel voor het goede, is van onschatbare waarde voor elke gedetineerde. Vanuit het gegroeide vertrouwen kan hij op zoek gaan naar resten of sporen van spiritualiteit.
In de opbloeide spiritualiteit kan een zaadje op gaan ontkiemen: een ander leven moet mogelijk zijn. Een moment van verlichting, van opgetild worden boven het alledaagse bestaan, van troost en van steun aangereikt door iemand buiten de persoon zelf, kan waarde hebben voor ieder mens. Zij kunnen een schakeltje gaan vormen in een langere rij ervaringen die uiteindelijk kunnen leiden tot een levensoriëntatie die veranderd gedrag en een veranderende attitude met zich meebrengt.
H8 De naturalistische spirituele waarden van Daniel Dennett
Loes Derksen
Het fundamentalistisch naturalisme houdt in, dat de werkelijkheid is opgebouwd uit fysische processen.
Ons denken, bewustzijn en ik zijn niets anders dan de werking van de hersenen. Ook de menselijke wil is het product van fysische processen.
Er zijn een aantal spirituele waarden die tot uiting komen in het naturalisme van Dennett. De meest fundamentele is de liefde voor waarheid. De consequentie is het bestrijden van onwaarheden, fanatisme en religieus fundamentalisme. Maar men moet respect hebben voor het milieu.
Het inzicht in de schoonheid van de natuur leidt tot verwondering.
H9 Oriëntatie op leven: een spiritualiteit voor de toekomst
Angela Roothaan
Als we denken, ervaren, en leven opvatten als iets wat een individu in interactie met anderen doet, en niet als een met zichzelf in evenwicht zijnd atoom, moeten we concluderen dat dit denken, ervaren en leven een zich voortdurend afstemmen is, een voortgaande oriëntatie.
Levensoriëntatie is de beweging van het individu zelf, dat zich, vanuit beslissende ervaringen, die zich ook nog een keer door andere vervangen kunnen worden, of die er in de loop van de tijd anders gaan uitzien, voortdurend moeten blijven verhouden tot alles wat op hem afkomt,zodanig dat er een werkelijke interactie bestaat tussen het individu in zijn eigenheid en zijn omgeving.
Leven met openheid naar de toekomst , en dus in onzekerheid. Leven met openheid naar anderen die je kunnen verstoren – omdat zonder interactie het leven wordt afgestopt.
Het kan lonen om ons niet te verschansen achter het verdriet om zaken van vroeger die verloren zijn (‘vroeger was alles beter’), of achter schuldgevoel over het verleden (denk aan de wreedheden uit de koloniale tijd, of uit de Europese godsdienstoorlogen), maar om ons te richten op het versterken van de banden van zorg die het leven in wijdere netwerken mogelijk maken – over schijnbare verschillen heen.