Overgenomen van: Adviesgroep Intermedic.

Paul de Blot SJ

BUSINESS SPIRITUALITEIT
Kwaliteit in het zakendoen

Wat is business spiritualiteit? Het is een moeilijk grijpbaar onderwerp. Waarom? Om drie redenen. Het gaat om een proces, dat moeilijk in definities is te vatten. Daarnaast is het een verdiepend proces. Het proces zelf verandert voortdurend van diepgang en intensiteit. Tenslotte gaat het om een proces in een spanningsveld van het harde zakendoen - waar het om profit gaat - en de zachte binnenkant van de geest. De business spiritualiteit staat met één been in de harde realiteit en één been in de zachte ongrijpbare bodem.
Op zijn minst kunnen we zeggen dat het verwijst naar het antwoord van een persoon of een groep personen, een organisatie, op de uitnodiging van het diepste menselijke verlangen naar zingeving op het zijnsniveau. Dat is de concrete manier waarop mensen of organisaties omgaan met de diepste levensvragen in het zakendoen. Praktisch gaat het om een competentie van creatief zakendoen dat effectief met principiële en structurele spanningen kan omgaan. Daarbij gaat het om de kwaliteit van het zakendoen dat uiteindelijk ten goede komt van het wel-zijn van de mens.. Pas in tweede instantie verwijst zij naar een volledig doordachte en gesystematiseerde hoeveelheid kenmerken van die spirituele vormgeving. Business spiritualiteit te omschrijven als een weg om tot hoge kwaliteit te komen in het zakendoen door de mens als spiritueel wezen serieus te nemen en van de spirituele krachten van een organisatie goed gebruik te maken.
In de zakenwereld gaat het niet om wetenschappelijke kennis maar om competenties in het zakendoen. Dat geldt ook voor de spiritualiteit van het zakendoen. In de business gaat het om profit. Hierbij speelt geld een belangrijke rol. Hoe kan ik efficiënt zakendoen en dit doen op een spirituele manier?. Dat is het dilemma. Zakendoen is geen puur denken en spiritualiteit geen puur bidden. Het gaat om zaken-dóén vanuit de diepste inspiratie van de spirituele krachten op het zijnsniveau...

1. Spiritualiteit als een verinnerlijkingsproces
In het zakendoen is spiritualiteit een proces dat niet te definiëren is, maar enkel te beschrijven. Het gaat om een verinnerlijkingsproces, dat steeds meer het verstandelijk vermogen overstijgt en voortdurend dieper in de bewustwording doordringt. We kunnen het omschrijven als het afpellen van een ui, lag voor laag, totdat we op de kern terecht komen. Dat is ook spirituele methode. Het inzicht verdiept zich steeds meer door verschuiving van het verstand naar het hart. De zintuiglijke en verstandelijke zekerheid van buiten verliest haar greep op de werkelijkheid die steeds minder berekenbaar en voorspelbaar blijkt, zelfs vaak chaotisch wordt Dan kan de zoektocht naar zekerheid naar binnen verspringen en een innerlijk inzicht worden. Ik krijg dan dieper inzicht vanuit het hart en voel intuïtief aan wat ik moet doen.Achteraf maak ik de beslissing redelijk.
Spiritualiteit overstijgt de redelijkheid en verdiept zich tot een inzicht van binnen uit. Dit wordt een paradigmaverschuiving genoemd. Wat is de kracht hierachter? Het van nature aangeboren verlangen van de mens naar zingeving.

De niveaus van de spirituele verinnerlijking door het verlangen naar zingeving
Het zakendoen begint op het niveau van het doen door het verlangen het goed te doen en zelfs steeds beter te doen. Op dit niveau is vooral de zakelijke vakkundigheid van belang. Dit is echter slechts het topje van de ijsberg waar de rationele beslissingen worden genomen. Dat is de hardware van de organisatie als een doelgericht systeem.
De beslissingen ontstaan op een dieper niveau van verlangens, die in de samenwerking worden uitgewisseld. Dit is het zakendoen als een systeem van samenwerking om het zakendoen te organiseren. Op dit niveau komt de levende organisatie tot stand, kortweg orgware genoemd. In het beeld van de ijsberg is dit het gebied dat gedeeltelijk boven de waterlijn zichtbaar is en gedeeltelijk onzichtbaar onder de waterlijn. Samenwerking is immers nooit helemaal in regels of richtlijnen vast te leggen. Goede samenwerking heeft vaak met ongrijpbare factoren te maken van like and dislike. De menselijke vrijheid speelt hierbij een belangrijke rol. Naarmate het democratisch gevoel sterker wordt, neemt ook de grilligheid van deze orgware toe. Op dit niveau ontwikkelen zich de normen en waarden, het gebied van de business ethiek en de verantwoordelijkheid van de ondernemer. De menswaardigheid krijgt hier gestalte.
Nog verder dringt de verinnerlijking in de organisatie door tot in de diepste laag van de ijsberg dat geheel onder water verborgen ligt. Hier spelen zich de innerlijke processen af, psychologische, culturele, religieuze en spirituele processen. Dit is de software van de organisatie, te omschrijven als haar inspiratie- en motivatiesysteem, dat gedragen wordt door spirituele krachten.

NIVEAU VAN HET DOEN                 [LL, Doen, Begeerlijke,   Leuk]
doelgericht handelen
meetbare hardware kwaliteit

NIVEAU VAN DE WAARDEN          [LW, Voelen, Dappere,     Uitdagend]
samenwerkingssysteem
minder meetbare orgware kwaliteit

NIVEAU VAN HET ZIJN                   [LG, Denken, Wijsgerige, Spannend]
creatief inspiratiesysteem
onmeetbare software kwaliteit
spirituele krachten

Volgens ruwe schattingen blijkt dat 10% van de faillissementen veroorzaakt wordt door gebrekkige hardware, te weinig kennis van zaken. Dit tekort is aan te vullen door consultatie, studie, training, e.d. Gebrek aan samenwerking is voor 30% een bron van mislukking. Gebrek aan samenwerking is moeilijker door kennis te verbeteren. De belangrijkste oorzaak van falen blijkt gebrek aan motivatie en inspiratie, dat is 60%. Dat is voornamelijk gebrek aan spirituele kracht. Personeel met een goede opleiding en degelijke vakkundigheid blijkt niet in staat naar vermogen te presteren omdat de mensen onvoldoende gemotiveerd zijn. Ze zijn niet creatief zijn en niet geïnspireerd door gebrek aan spirituele diepgang. De software is verzwakt en beschikt niet over een spirituele kracht. Hoe is dit op te lossen? Door spirituele verinnerlijking

Verinnerlijking van het doen
In een goed lopende organisatie ontstaat spontaan een verinnerlijkingsproces, al is men daar niet altijd van bewust. Deze verinnelijking bepaalt de kwaliteit van de bedrijfsvoering en daarmee ook van het product of van de diensten.
Op operationeel niveau van doen ontstaat kwaliteit door het scheppen van waarden voor de klant door productkwaliteit, vakkundigheid, garanties, e.d. Deze waarden zijn al een aanzet voor verinnerlijking omdat ze zich vanzelf verdiepen tot een betere effectieve samenwerking. Er ontstaan relationele waarden als vriendschap, eerlijkheid, loyaliteit, rechtvaardigheid, e.d. . Dat zijn de ethische waarden. Dit spirituele verdiepingsproces schept op dieper zijnsniveau de metafysische waarden zoals Waarheid, Goedheid, Eenheid, Schoonheid. Op het diepste niveau komt ons oerverlangen naar de diepste zin van ons bestaan tot bewustwording. Dit eindpunt van het spiritueel proces - dat nooit wordt bereikt - is de kern van de spiritualiteit, de zijnservaring, in religieuze termen de Godservaring genoemd. Hiervoor zijn verschillende namen mogelijk als God, Boeddha, Licht, Leven, e.d..

Socialisatieproces van de spiritualiteit
Vaak wordt spiritualiteit als een individuele aangelegenheid beoefend voor persoonlijke belangen. Inderdaad begint spiritualiteit altijd bij het individu. Op het doe niveau is dit spirituele proces nog individueel gekleurd. Iemand doet aan meditatie, gebedsoefeningen, zen of yoga om er zelf beter van te worden..
Op dieper niveau ontstaat er een verruiming van horizon en openheid naar de belangen van anderen en van het andere door vriendschap, liefde en ook liefde voor de natuur. Dit proces verruimt zich steeds meer en overstijgt op het diepste zijnsniveau alle beperkingen en grenzen en staat open voor alles. Ik kan op dit niveau van alles genieten. Mijn spirituele kracht deel ik met anderen en worden gevoed door anderen. Zo ontstaat een gemeenschappelijke spiritualiteit als een corporatieve kracht, die de krachtbron en de diepste zingeving kan worden van de business spiritualiteit. Op dit dieptepunt van ons bestaan kan ik de bron van mijn diepste verlangen ervaren als een samenzijn van alles en allen - de Eenheid - als een vriendschap met alles en allen - de Goedheid - , als een inzicht in alles en allen - de Waarheid - en een rust en vrede ervaren met alles en allen - de Schoonheid. Dit eindpunt wordt nooit bereikt maar blijft wel als een diep verlangen leven. Helaas raakt het vaak door stoorzenders en vooroordelen bedolven.

Corporatieve spiritualiteit als vernieuwingskracht van een organisatie
Spiritualiteit komt niet kant en klaar uit de lucht vallen. Ze ontwikkelt zich in concrete mensen van een organisatie jarenlang . Zo onstaat er een verscheidenheid van spiritualiteit die uniek is voor een organisatie van welke aard dan ook. Een organisatie bestaat uit mensen als spirituele wezens, die samen een collectieve potentie hebben voor spirituele diepgang. Er ontstaat een corporatieve persoonlijkheid met menselijke eigenschappen, dus ook met spirituele gevoeligheden. Een organisatie kan ziek zijn, dood gaan, maar ook opleven en opbloeien, want het gaat altijd om mensen.
Spiritualiteit begint altijd individueel als religieus Christen, Boeddhist of Hindoe, maar als ze in een organisatie niet wordt gedragen door de groep, houdt ze geen stand. De samenhang van deze individuele spirituele krachten vormt de kracht van de business spiritualiteit. Er zijn methoden ontwikkeld om tot deze corporatieve spiritualiteit te komen.

Organisatiespiritualiteit als een kracht van binnen uit.
Business spiritualiteit is verdiepingsproces van een organisatie als een proces van het zakendoen van binnen uit en niet van buiten af. Vaak wordt de bedrijfsspiritualiteit van buiten af opgelegd door een religieuze overtuiging of filosofisch systeem. Spiritualiteit is geen monopolie van de godsdienst, ook al krijgt spiritualiteit op het diepste niveau vaak religieuze trekken. In de praktijk spreekt men vaak over de Katholieke, gereformeerde, Boeddhistische spiritualiteit, e.d. Dat is een van buiten af opgelegde leer die spiritueel in de organisatie wordt gelegd. Deze van buiten af ontwikkelde top down spiritualiteit kan gemakkelijk afweerreacties oproepen waardoor er een verhardingsproces ontstaat, een dogmatische geslotenheid en zelfs ook een fanatiek fundamentalisme.
Organisatiespiritualiteit is gezond als ze van binnen uit wordt ontwikkeld, bottom up, vanuit de innerlijke vrijheid en het diepste verlangen van de eigen mensen van een bedrijf. Iedere organisatie heeft een eigen zijnservaring als zingeving , die zich uitdrukt in de droom en de grondvisie van de founding fathers.
Business spiritualiteit is niet hetzelfde als religieuze spiritualiteit. al wordt religie niet ontkend . Authentieke spiritualiteit is immers van nature ook religieus van aard. Ze is voor elke onderneming uniek van aard. Daarom zou ik kunnen spreken van de spiritualiteit van C & A, van Albert Heijn, van Shell, van ANWB , van de Erasmus Universiteit of Vrije Universiteit. Hoe komt die tot ontwikkeling?

2. Het verlangen van de mens als de diepste spirituele kracht
De diepste kracht van de spiritualiteit is het verlangen en de taal van dit verlangen is onze verbeeldingskracht. Verlangens zijn niet volledig in woorden uit te drukken, maar ze kunnen wel in onze dromen en fantasieën tot uitdrukking komen. De verbeelding is de taal van het hart, de taal van de spiritualiteit. Het is daarom van belang deze kracht te versterken en ermee te experimenteren, want ze kan niet van buitenaf worden aangeleerd en opgelegd om tot spirituele diepgang te komen.

De taal van de fantasie.
Het verlangen in al zijn grillen is niet te rationaliseren, maar wel te beleven in onze fantasie. Een simpele oefening van stil zijn kan dit aantonen. Enkele minuten stil te zijn en aan niets te denken is uiterst moeilijk door de invloed van stoorzenders en van buiten af opgelegde verlangens en vooroordelen. Door oefening kan ik de stoorzenders tot zwijgen brengen en mijn verlangens steeds meer bewust maken en verdiepen. Dit proces kan helend werken zoals de Weense Psychiater Viktor Frankl aantoonde.
In het concentratiekamp stierven veel gevangenen uit wanhoop omdat ze het opgaven. Frankl vroeg een gevangene om een lotgenoot in wanhoop een korte tijd bij te staan. Dit voedde het verlangen naar overleven. Deze methode raakte bekend als logotherapie.
In een organisatie kan op collectief niveau door fantasieoefeningen de droom en visie van de organisatie tot nieuw leven worden gebracht door verhalen, door een "ondernemingsmythe" die de kernvisie van de onderneming uitdrukt of door toneel, voordrachten of spelen. Dit alles kan evenals een stiltecentrum de krachten van de verbeelding activeren en de spiritualiteit voeden. Verhalen maken de diepste verlangens van een bedrijf herkenbaar en versterken de spirituele bewustwording.

3. Business spiritualiteit is realistisch
Spiritualiteit kan abstract worden en vaag, waardoor het onbruikbaar wordt voor het effectieve zakendoen. De business spiritualiteit is competentiegericht, dat wil zeggen ze gaat uit van het zakendoen in de concrete realiteit. De werkelijkheid is ook haar uitgangspunt. De onoverzichtelijke situatie, het conflict, de onberekenbaarheid van het hier en nu maken vaak duidelijke beslissingen onmogelijk. Een spirituele benadering betekent dat iemand van binnen uit aanvoelt wat het bedrijf wil. Door goed inzicht in de werkelijkheid en scherpe verstandelijke analyse ervan kan ik onberekenbare toevalligheden als zinvol zien voor mijn verlangen. Daar kan ik op ingaan als een spirituele aanpak van vernieuwing. Dat is de synchroniteit die door het moderne management vaak wordt gehanteerd, o.a. door Heijblom,
De toegevoegde waarde van de spiritualiteit is niet direct aan te tonen, omdat ze niet kwantitatief meetbaar is. Wel is ze indirect merkbaar door verhoging van motivatie en creativiteit, door vermindering van conflicten, door afname van het ziekteverzuim en door betere samenwerking. Dat alles betekent kwaliteit voor een onderneming, verhoging van prestatie en daarmee ook betere profit.

4. Het spirituele leiderschap.
Uit het bovenstaande zijn conclusies te trekken voor het leiderschap. Het gaat niet zozeer om een universeel leiderschapspatroon dat algemeen geldt, maar om een uniek leiderschap voor een bepaalde organisatie in een bepaalde tijd en in bepaalde omstandigheden. Het spirituele leiderschap is zeer afhankelijk van het hier en nu van een bedrijf omdat de concrete realiteit van het hier en nu het uitgangspunt is waar de organisatievisie wortel moet schieten. De leider moet zelf duidelijk weten wat hij of zij staat en wat hij of zij wil en verlangt naast een grote gevoeligheid voor de verlangens van het personeel. Een goed leider moet ruimte scheppen voor het IK van de mensen in hun zelfontwikkeling, openheid voor het JIJ , de anderen in hun anders-zijn, en geborgenheid ontwikkelen als een WIJ-gevoel van samenzijn waar iedereen zich thuis voelt. Dat betekent dat een spiritueel leider vooral een beroep doen op de eigen verantwoordelijkheid van de mensen door optimale decentralisatie. Het leiderschap moet vooral de visie centraliseren en van boven af blijven voeden, maar het operationele beleid aan de mensen op het veld overlaten. De organisatie moet niet zozeer een systematische structuur vormen maar een netwerkstructuur van samenwerking waarin de mensen hun eigen verantwoordelijkheid kunnen dragen en hun innerlijke vrijheide kunnen ervaren. De organisatie moet ruimte scheppen voor menselijke relaties. Hiervoor is kleinschaligheid van het management nodig, ook in een grootschalige organisatie.

CV Paul de Blot SJ
Vanaf 1962 gedurende 15 jaar docent aan de staatsuniversiteit in Yogyakarta, Indonesie, in filosofie, politicologie en ecologische technologie. Daarvoor werkzaam aan de industriëele opbouw en suikerindustrie in Indonesië als chemisch technoloog. Vanaf 1978 aan Nyenrode Business Universiteit verbonden als campusmoderator, en ook als trainer en docent in marketing, exportmanagement, multiculturele organisatie, internationale communicatie, organisatievernieuwing in een chaotische omgeving. In 2006 hoogleraar Business Spiritualiteit in Nyenrode. Universitaire studies in natuurkunde, filosofie, theologie, psychologie, spiritualiteit, politicologie, bedrijfskunde

Bovenstaande onderwerpen kunnen het vertrekpunt vormen voor:

Business Spiritual Management (BSM).